Badi

Jinekomasti Nedir, Neden Olur, Ne Yapılır? Steroid Kullananlar İçin Rehber

Farkındalık 9 dk okuma
Aromataz enziminin testosteronu östradiole dönüştürmesini gösteren kimyasal şema

Jinekomasti, erkeklerde meme bezi dokusunun büyümesidir. Halk arasında “steroid memesi” diye de anılır ve steroid kullanıcılarının en çok korktuğu yan etkilerden biridir. Kür öncesinden bir yıl sonrasına kadar 100 kullanıcıyı izleyen Hollanda’daki HAARLEM çalışmasında jinekomasti görülenlerin oranı kür öncesinde %7 iken kür sonunda %19’a çıktı; bunların neredeyse tamamı hafif dereceliydi. Avustralya’da aile hekimlerine başvuran testosteron ve steroid kullanıcılarının kayıtlarında da jinekomasti en sık görülen üç sorundan biriydi.

Bu yazıda jinekomastinin neden olduğunu, yağlanmadan nasıl ayırt edildiğini, neden zamanlamanın bu kadar önemli olduğunu, tedavi seçenekleri hakkında araştırmaların ne söylediğini ve kullanıcıların bildirdiği uygulamaları anlatıyoruz.

Jinekomasti Nedir?

Jinekomasti, erkek memesindeki bez dokusunun iyi huylu (kanser olmayan) büyümesidir. Genellikle meme ucunun hemen altında, meme ucunu ortalayan, lastik kıvamında ya da sert bir disk gibi hissedilir. Tek tarafta veya iki tarafta olabilir. Erken dönemde sıklıkla hassasiyet, ağrı ya da kaşıntı eşlik eder.

Aslında sanıldığından çok daha yaygındır: Avrupa Androloji Akademisi’nin (EAA) kılavuzuna göre yaşa ve tanım ölçütlerine bağlı olarak erkeklerin %32-65’inde görülür. Ergenlik döneminde de sıktır ve çoğu zaman kendiliğinden geçer.

Gerçek Jinekomasti mi, Yağ mı?

Göğüs bölgesinde yalnızca yağ birikmesine psödojinekomasti (yalancı jinekomasti) denir. Fazla kilolu erkeklerde sık görülür ve meme ucunun altında sert bir doku yoktur. İkisi muayeneyle ayırt edilir: Hekim baş ve işaret parmağıyla meme ucunun iki yanından dokuyu yavaşça sıkıştırır. Gerçek jinekomastide meme ucunun altında ortalanmış, sert bir doku hissedilir; yağda bu doku yoktur.

Bu ayrım önemlidir; çünkü yağ dokusu kilo kaybıyla azalabilir, bez dokusu ise azalmaz.

Steroid Kullananlarda Neden Olur?

Meme dokusunu östrojen büyütür, testosteron gibi androjenler ise frenler. Jinekomastinin çoğu, meme dokusunda bu iki hormon arasındaki dengenin östrojen lehine bozulmasıyla ortaya çıkar. Steroid kullanımında bu denge üç şekilde bozulabilir:

  • Kür sırasında: Testosteronun ve Dianabol gibi bazı steroidlerin bir kısmı vücutta östrojene dönüşür (aromatizasyon). Doz arttıkça östrojen de yükselir. Haftada 200 mg testosteron enantat verilen 271 erkeğin katıldığı bir erkek doğum kontrolü çalışmasında, en az 6 aylık kullanımda jinekomasti yalnızca %3’ünde gelişti; doz ve madde sayısının çok daha yüksek olduğu kürlerde bu oran belirgin şekilde artıyor.
  • Kür bittikten sonra: Dışarıdan gelen hormon azalırken vücudun kendi testosteron üretimi henüz başlamamıştır. Bu ara dönemde denge yine bozulabilir.
  • hCG kullanımı: hCG testislerde östrojen üretimini de artırır; prospektüsünde erkeklerde jinekomasti yan etki olarak yer alır.

Forumlarda nandrolon ve trenbolonun progesteron veya prolaktin üzerinden jinekomastiye yol açtığı da sık konuşulur. Bu konuyu inceleyen bir derlemeye göre bu görüşü destekleyen bir kanıt yok: Androjenler prolaktini düşürür, steroidler progesteron düzeyini artırmaz ve yalnızca birkaç tanesi progesteron reseptörünü belirgin şekilde uyarır. Testosteronla birlikte güçlü bir progesteron benzeri ilaç (levonorgestrel) verilen 6 aylık bir erkek doğum kontrolü çalışmasında da jinekomasti görülmedi. Kür sırasında gelişen jinekomastinin asıl nedeni, yükselen östrojendir.

“Steroiddendir” Deyip Geçme

EAA kılavuzuna göre yetişkin erkeklerde jinekomasti araştırıldığında vakaların yaklaşık %45-50’sinde altta yatan bir neden bulunur. Kılavuz, kullanılan bir ilaç gibi bariz bir sebep olsa bile ayrıntılı değerlendirmeden vazgeçilmemesini öneriyor. Çünkü aynı tablo şunlardan da kaynaklanabilir:

  • Testis tümörleri: Bazı testis tümörleri östrojen veya hCG salgılayarak jinekomastiye yol açar. Kılavuz bu yüzden testis muayenesini ve testis ultrasonunu öneriyor; elle muayene küçük tümörleri kaçırabilir.
  • Tiroid bezinin aşırı çalışması, karaciğer ve böbrek hastalıkları
  • Bazı ilaçlar (örneğin spironolakton)
  • Klinefelter sendromu gibi genetik durumlar

Hekimin isteyebileceği tahliller arasında total testosteron, östradiol, SHBG, LH, FSH, TSH, prolaktin, hCG, AFP ile karaciğer ve böbrek testleri bulunur. Tahlillerin genel takibini kan tahlili rehberimizde anlattık.

Zamanlama Neden Bu Kadar Önemli?

Jinekomastinin iki evresi vardır:

EvreNe olur?Belirtilerİlaçla gerileme şansı
Erken dönem (ilk aylar)Bez kanalları ve çevresindeki doku aktif olarak büyürHassasiyet, ağrı, kaşıntı, hızlı büyümeDaha yüksek
Geç dönem (yaklaşık 12 ay sonra)Büyüyen dokunun yerini sert, lifli (fibröz) doku alırAğrı genellikle geçer, sertlik kalırDüşük

Yeni başlamış jinekomasti (6 aydan kısa) ergenlerde de yetişkinlerde de sıklıkla kendiliğinden geriler. Bir yıldan uzun süredir var olan jinekomastide ise tamamen gerileme nadirdir. HAARLEM çalışmasında da kür sırasında görülen yan etkilerin sıklığı, kürün başlangıcından bir yıl sonra kür öncesindeki düzeye dönmüştü.

Bu yüzden meme ucunda hassasiyet veya şişlik fark edildiğinde beklemek yerine erken davranmak, yani nedeni ortadan kaldırmak ve hekime görünmek en çok fark yaratan adımdır.

Tedavi Seçenekleri: Araştırmalar Ne Diyor?

Nedeni Ortadan Kaldırmak ve Beklemek

EAA kılavuzu, jinekomastiye yol açan madde bırakıldıktan veya altta yatan sorun tedavi edildikten sonra bir süre izlemeyi öneriyor. Erken dönemdeki jinekomasti bu şekilde kendiliğinden gerileyebilir.

Tamoksifen

  • İngiltere’de bir meme kliniğinde nedeni bulunamayan jinekomastisi olan 81 erkeğe günde 10 mg tamoksifen verildi; %90’ında jinekomasti tamamen geriledi.
  • Ergenlerde yapılan çalışmaları inceleyen bir sistematik derlemede tamoksifenle hastaların %74-95’inde belirgin düzelme bildirildi.
  • Prostat kanseri tedavisinde jinekomastiye yol açan ilaçları kullanan hastalarda tamoksifen, jinekomasti riskini belirgin şekilde azalttı ve bu konuda anastrozolden daha etkili bulundu.

Buna rağmen EAA kılavuzu, kanıtların kalitesi düşük olduğu için tamoksifen gibi ilaçların jinekomasti tedavisinde genel olarak kullanılmasını önermiyor; karar hastaya göre hekimle verilmeli. Tamoksifenin kan pıhtısı ve inme gibi ciddi riskleri vardır; ayrıntıları PCT rehberimizde anlattık.

Aromataz İnhibitörleri (Anastrozol, Letrozol)

Ergenlik jinekomastisi olan 80 gencin katıldığı randomize, plasebo kontrollü bir çalışmada anastrozol, plasebodan daha etkili bulunmadı (%38,5’e karşı %31,4). Aromataz inhibitörleri östrojeni düşürür ama var olan meme dokusunu küçültmekte zayıf kalır. Östrojeni aşırı düşürmenin de bedeli vardır: erkeklerde yapılan kontrollü bir çalışmada östrojen eksikliği yağ oranını artırdı ve cinsel işlevin bozulmasına katkıda bulundu.

Ameliyat

Uzun süredir var olan, ilaçla veya kendiliğinden gerilemeyen jinekomastide kesin çözüm ameliyattır. Ameliyatın türü bez dokusunun ve yağın miktarına göre belirlenir: Büyüme yalnızca yağdan oluşuyorsa liposuction yeterli olabilir; bez dokusu varsa dokunun cerrahi olarak çıkarılması gerekir.

Kanada’da 964 jinekomasti ameliyatının incelendiği bir çalışmada hastaların %11’i steroid kullanmıştı. Steroid kullananlarda yeniden ameliyat gereken hasta oranı daha yüksekti (%3,8’e karşı %1,1). Araştırmacılar bu hastalarda bez dokusunun daha dikkatli çıkarılması gerektiğini vurguluyor. Geride kalan doku, steroid kullanımı sürdükçe yeniden büyüyebilir.

Ameliyatın olası sorunları arasında kanama ve sıvı birikmesi, şekil düzensizlikleri, meme ucunda his kaybı, iki taraf arasında asimetri ve iz bulunur. Türkiye’de bu ameliyatlar plastik cerrahi ve genel cerrahi kliniklerinde yapılır.

Referans: Kullanıcıların Bildirdiği Uygulamalar

Bu bölüm, vücut geliştirme çevrelerinde jinekomastiye karşı yaygın olarak kullanılan uygulamaları referans olarak bir araya getirir. Bunlar bir tedavi protokolü ya da öneri değildir; klinik çalışmalarla etkinliği ve güvenliği gösterilmiş uygulamalar da değildir. Kaçak ürünlerde etiketteki miktar ile gerçek miktar çoğu zaman uyuşmaz. Meme dokusunda değişiklik fark eden biri için en önemli adımlar; bu değişikliğe yol açan maddeyi gözden geçirmek, aşağıdaki uyarı işaretlerini takip etmek ve durumu bir hekimle açıkça konuşmaktır.

DurumKullanıcıların bildirdiği uygulama
Kür sırasında önlem amacıylaAnastrozol 0,25-0,5 mg gün aşırı veya eksemestan 12,5 mg gün aşırı (“AI”)
Meme ucunda ilk hassasiyet, kaşıntı veya şişlikTamoksifen 10-20 mg/gün, belirtiler geçene kadar, çoğunlukla 4-6 hafta
Birkaç aydır süren şişlikRaloksifen 60 mg/gün veya tamoksifen, birkaç ay boyunca
Kür sonrasıTamoksifen, PCT’nin parçası olarak
“Prolaktin kaynaklı” olduğu düşünülen jinekomastiKabergolin veya bromokriptin

Kullanıcılar aromataz inhibitörü dozunu çoğu zaman östradiol tahliline bakarak ayarladığını bildirir. Östradiol ölçmeden kür boyunca aromataz inhibitörü kullananlarda eklem ağrısı ve cinsel istek kaybı bildirimleri sıktır.

Karşılaştırma: Kanıtlar Ne Diyor?

UygulamaAraştırmalardaki durum
TamoksifenEn çok çalışılan ilaç. Erken dönem jinekomastide iyi sonuçlar bildirildi (çalışmalarda 10-20 mg/gün). Pıhtı ve inme riski var
RaloksifenErgenlerde yapılan az sayıda çalışmada umut verici sonuçlar var; kanıt sınırlı
AnastrozolPlasebo kontrollü çalışmada var olan jinekomastiyi plasebodan fazla küçültmedi. Östrojeni aşırı düşürme riski var
Kabergolin, bromokriptinJinekomastide kullanımını destekleyen kanıt yok; kalp sorunları ve ritim bozukluğu gibi yan etkileri olabilir
İlaç tedavisi, 12 aydan uzun süren jinekomastideLifli dokuya dönüşmüş dokunun ilaçla gerileme şansı düşük; çözüm çoğu zaman ameliyat

Uyarı İşaretleri: Ne Zaman Doktora Gitmeli?

Erkeklerde meme kanseri nadirdir ve jinekomasti kansere dönüşen bir durum değildir. Ancak aşağıdaki belirtiler jinekomastiden farklı bir durumu düşündürür ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Hemen 112:

  • Tamoksifen kullanırken bacakta tek taraflı şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı
  • Konuşmada bozulma, yüzde kayma, bir kol veya bacakta ani güçsüzlük

Kısa süre içinde doktora:

  • Meme ucunun dışında yer alan, tek taraflı, sert, düzensiz ve hareket etmeyen bir kitle
  • Ciltte çekinti veya portakal kabuğu görünümü, meme ucunun içe çekilmesi
  • Meme ucundan kanlı akıntı
  • Koltuk altında ele gelen şişlik
  • Testiste ele gelen bir kitle veya testislerden birinin belirgin büyümesi
  • Hızla büyüyen veya ağrısı geçmeyen meme şişliği

Türkiye’de Yasal Durum

Tamoksifen, anastrozol (Arimidex) ve letrozol (Femara) Türkiye’de ruhsatlı ilaçlardır ve eczanede beyaz reçeteyle satılır. Yani yasal olarak yalnızca hekimin yazdığı reçeteyle, hekimin belirlediği tedavi için alınabilir. Lisanslı sporcular için bu ilaçlar Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) yasaklılar listesindedir.

Özet

Jinekomasti, erkek memesindeki bez dokusunun iyi huylu büyümesidir ve steroid kullanıcılarında sık görülür. Yağlanmadan muayeneyle ayırt edilir. İlk aylarda hassasiyet ve ağrıyla seyreder ve bu dönemde neden ortadan kaldırılırsa çoğu zaman geriler; bir yıldan uzun süren dokunun yerini lifli doku alır ve çözüm çoğu zaman ameliyattır. Tamoksifen en çok çalışılan ilaçtır ama riskleri vardır; aromataz inhibitörlerinin var olan dokuyu küçülttüğü gösterilememiştir. Steroid kullanıyor olsan bile jinekomastinin başka bir nedeni olabilir; testis muayenesi dahil bir hekim değerlendirmesi atlanmamalıdır.

Kaynaklar

Farkındalık

Devamını oku

İlgili yazılar

Tüm Farkındalık yazıları