Pre-workout Nedir? İçeriği, Gerçek Etkisi, Yan Etkileri ve Riskleri
Pre-workout, antrenmandan önce içilen ve “enerji”, “odak”, “pump” vaat eden toz karışımların genel adı. Renkli kutuları, iddialı isimleri ve ilk kullanımda hissedilen karıncalanmayla salonların en dikkat çeken takviyelerinden biri.
Peki bu kutuların içinde gerçekte ne var, hangi madde ne kadar işe yarıyor ve hangi riskler etikette yazmıyor? Bu yazıda en çok satan 100 pre-workoutun incelendiği bir araştırmadan yola çıkarak içerikleri tek tek ele alıyoruz. Etkili dozları, yan etkileri, gizli uyarıcı ve steroid riskini, kahve ve enerji içecekleriyle farklarını da anlatıyoruz.
Pre-workout Bir Bakışta
| Soru | Kısa cevap |
|---|---|
| Nedir? | Antrenmandan önce içilmek üzere satılan, çok sayıda maddeyi bir arada içeren toz karışımlar. |
| Tipik içerik | Beta-alanin, kafein, sitrülin, tirozin, taurin, kreatin, niasin. Ürün başına ortalama 18 bileşen. |
| Ne işe yarar? | Kısa vadede kas dayanıklılığını ve “enerji” hissini artırabilir. Kuvvet ve güç üzerindeki etkisi karışık. |
| Kanıt düzeyi | Karışık. Etkinin büyük kısmı içindeki kafeinden geliyor; çalışmaların çoğu 8 haftadan kısa. |
| Doz sorunu | Çoğu üründe beta-alanin, sitrülin ve kreatin, araştırmalarda etkili bulunan dozun altında. |
| Gizlilik | En çok satan ürünlerin %58’inde içerik miktarlarını gizleyen en az bir “özel karışım” var. |
| Başlıca yan etkiler | Uykusuzluk, çarpıntı, huzursuzluk, karıncalanma, kızarma, mide rahatsızlığı. |
| Ciddi risk | Bazı ürünlerde dopingde yasaklı uyarıcılar ya da etikette yazmayan steroidler bulundu. |
| Alternatif | Kahve ya da kafein tableti; gerekirse kreatin ve beta-alanini ayrı ayrı, etkili dozda kullanmak. |
Pre-workout Nedir?
Pre-workout için standart bir tarif yok. Araştırmacılar bir ürünü “pre-workout” saymak için şu ölçütleri kullanıyor: antrenman öncesi için pazarlanması, egzersizden önce içilmesinin önerilmesi ve şu maddelerden en az üçünü içermesi: kafein, beta-alanin, sitrülin, niasin, kreatin, taurin, tirozin, arjinin, BCAA, kolin bitartrat ya da betain.
Bu ürünler genellikle dört vaatle satılıyor:
- Enerji ve uyanıklık: Neredeyse tamamen kafein ve diğer uyarıcılardan geliyor.
- Dayanıklılık: Kafein, beta-alanin ve sitrülin.
- Pump (kaslarda dolgunluk): Sitrülin ve arjinin gibi kan akışıyla ilişkilendirilen maddeler.
- Odak: Kafein, tirozin ve benzeri maddeler.
Pre-workoutlar enerji içecekleri, “kan akışı artırıcılar” ve yağ yakıcılarla sık sık karıştırılıyor, çünkü içerikleri büyük ölçüde örtüşüyor.
Pre-workoutların İçinde Ne Var?
ABD’de en çok satan 100 pre-workoutun etiketleri incelendiğinde en sık rastlanan içerikler şunlardı:
| İçerik | Ürünlerin ne kadarında? | Porsiyondaki ortalama miktar | Araştırmalardaki etkili doz | Değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| Beta-alanin | %87 | 2,0 g | Günde 4–6 g, en az 2–4 hafta her gün | Miktarı yazan 57 üründen yalnızca 1’i etkili dozun üzerindeydi |
| Kafein | %86 | 254 mg | 3–6 mg/kg (70 kg için 210–420 mg) | Ürünlerin %77’si 210 mg’ın üzerinde; etkinin asıl kaynağı |
| Sitrülin | %71 | 4,0 g | Sitrülin malat olarak 6–8 g, 40–60 dk önce | Ortalama miktar etkili dozun altında |
| Tirozin | %63 | 348 mg | Belirlenmiş bir performans dozu yok | AIS Grup C: kanıt desteklemiyor |
| Taurin | %51 | 1,3 g | Çalışmalarda 1–6 g | Küçük bir fayda olabilir; kanıtın kesinliği düşük |
| Kreatin | %49 | 2,1 g | Günde 3–5 g, her gün | Ürünlerin yalnızca %29’u en az etkili dozu içeriyordu |
| Niasin (B3 vitamini) | %48 | 25,8 mg | Performans etkisi yok | Günlük üst sınır olan 35 mg’a yakın |
Aynı incelemenin dikkat çeken diğer bulguları:
- Bir üründe ortalama 18 bileşen vardı.
- Ürünlerin %58’inde en az bir “özel karışım” (proprietary blend) vardı. Bu ürünlerde içeriklerin yaklaşık üçte ikisinin miktarı gizliydi. Tüm ürünler birlikte düşünüldüğünde içeriklerin %44’ünün miktarı belli değildi.
- Kafein ortalaması 70 kg biri için kilo başına yaklaşık 3,6 mg’a denk geliyordu. Yani daha kilolu biri için etkili aralığın alt ucunda kalabiliyor.
- Avustralya’da yapılan başka bir analizde pre-workoutlardaki kafein porsiyon başına 100–390 mg arasında değişiyordu ve etikette yazan miktar ile ölçülen miktar arasında büyük farklar vardı.
Kısacası, tipik bir pre-workout kafeini genellikle yeterli dozda, ama beta-alanin, sitrülin ve kreatini çoğunlukla etkisiz kalacak dozlarda veriyor. Özel karışımlar yüzünden çoğu zaman ne aldığını bilmen de mümkün değil.
Pre-workout İşe Yarar mı? Araştırmalar Ne Diyor?
Pre-workoutları inceleyen bir derleme şu sonuçlara ulaşıyor:
- Tek kullanımda (antrenmandan hemen önce): Kas dayanıklılığını (tekrar sayısı) ve ruh halini, “enerji” hissini olumlu etkileyebiliyor. Kuvvet ve güç üretimi üzerindeki sonuçlar ise karışık.
- Uzun süreli kullanımda: Planlı bir direnç antrenmanıyla birlikte yağsız kütle kazanımını artırabildiği bildirildi. Ama ürünlerin çoğunda kreatin ve amino asitler de olduğu için bu etkinin hangi maddeden geldiği ayrılamıyor.
- Güvenlik: Kısa vadede görece güvenli görünüyor, ama güvenliği inceleyen çalışmaların çoğu 8 haftadan kısa. Uzun süreli kullanım hakkında yeterli bilgi yok.
Uluslararası Spor Beslenmesi Derneği (ISSN) de kafeinli pre-workoutların hem anaerobik hem aerobik performansı artırabildiğini, ama sonuçların içerikteki diğer maddeler yüzünden karıştığını belirtiyor. Pratikte söylenebilecek şey şu: Pre-workouttan hissettiğin etkinin büyük kısmı kafeinden geliyor.
Bileşen Bileşen: Hangisi Gerçekten İşe Yarıyor?
Pre-workout almak yerine kanıtı güçlü maddeleri ayrı ayrı, doğru dozda kullanmak da mümkün. Aşağıdaki tablo, en çok konuşulan içeriklerin araştırmalardaki etkili dozlarını özetliyor:
| İçerik | Etkili doz | Ne zaman? | Kanıt | Ne için? |
|---|---|---|---|---|
| Kafein | 3–6 mg/kg | Yaklaşık 60 dk önce | Güçlü (AIS Grup A) | Dayanıklılık, tekrar sayısı, sprint, dikkat |
| Kreatin monohidrat | Günde 3–5 g | Her gün; saat önemli değil | Güçlü (AIS Grup A) | Kuvvet, güç, kas kütlesi |
| Beta-alanin | Günde yaklaşık 65 mg/kg, 0,8–1,6 g’lık bölünmüş dozlarla (ISSN: günde 4–6 g) | Her gün, haftalarca | Güçlü (AIS Grup A) | 30 saniye ile 10 dakika süren yüksek yoğunluklu eforlar |
| Nitrat (pancar suyu) | 5–9 mmol (310–560 mg) nitrat | 2–3 saat önce | Güçlü (AIS Grup A) | 12–40 dakikalık yüksek yoğunluklu ve aralıklı eforlar |
| Sodyum bikarbonat | 0,2–0,4 g/kg | 60–150 dk önce | Güçlü (AIS Grup A) | Yaklaşık 60 saniyelik sprintler |
| Sitrülin malat | 6–8 g | 40–60 dk önce | Küçük fayda (meta-analiz) | Setlerde tekrar sayısı |
| Taurin | 1–6 g | Yaklaşık 1 saat önce | Belirsiz, kesinliği düşük | |
| Tirozin | Belirsiz | AIS Grup C |
Tablodaki bazı ayrıntılar önemli:
- Beta-alanin tek dozla işe yaramaz. Kasta karnozin depolarının dolması için haftalarca her gün alınması gerekir; tek bir büyük doz ise performansa katkı sağlamadan karıncalanma yapar. Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) 10–12 haftalık bir kullanım öneriyor; performans faydası küçük ama anlamlı olabilir (yaklaşık %0,2–3).
- Kreatin de depo mantığıyla çalışır. Antrenmandan önce içtiğin 2 g kreatin o günkü performansını değiştirmez; önemli olan her gün yeterli miktarı almak.
- Sitrülin malat için 8 çalışmayı ve 137 kişiyi kapsayan bir meta-analizde, antrenmandan 40–60 dakika önce alınan 6–8 g, toplam yaklaşık 51 tekrarlık bir antrenmanda ortalama 3 tekrar (%6,4) fazla yapılmasını sağladı. Etki küçük. Etikette “sitrülin malat” mı, saf “L-sitrülin” mi yazdığına da bak; bu çalışmalar sitrülin malatla yapıldı.
- Nitrat en çok ıspanak, roka, kereviz ve pancar gibi yeşil yapraklı ve kök sebzelerde bulunur. 12 dakikadan kısa eforlarda faydası belirsiz, iyi antrenmanlı sporcularda ise daha az belirgin.
- Sodyum bikarbonat sık sık ciddi mide-bağırsak rahatsızlığı yapar; bu da performansı artırmak yerine düşürebilir.
Pre-workout Yan Etkileri
| Yan etki | Genellikle neden olan madde | Ne yapabilirsin? |
|---|---|---|
| Uykusuzluk, uykunun bölünmesi | Kafein | Tipik bir pre-workoutu yatmadan en az 13 saat önce iç; akşam antrenmanlarında kafeinsiz git |
| Çarpıntı, huzursuzluk, titreme, kaygı | Kafein ve diğer uyarıcılar | Dozu yarıya indir; gün içindeki diğer kafein kaynaklarını hesaba kat |
| Yüzde, boyunda, el sırtında karıncalanma | Beta-alanin | Zararlı olduğu gösterilmedi; genellikle 60–90 dakikada geçer. Daha küçük, bölünmüş dozlarla azalır |
| Ciltte kızarma ve sıcaklık hissi | Niasin (B3 vitamini) | Niasinsiz ürün seç; birden fazla takviyeden niasin alma |
| Bulantı, ishal, mide krampı | Yüksek doz kafein, bazı ürünlerde sodyum bikarbonat | Dozu azalt; önemli bir günden önce antrenmanda dene |
| Baş ağrısı ve yorgunluk (bırakınca) | Kafein yoksunluğu | Bırakırken dozu kademeli azalt |
Beta-alanine bağlı karıncalanma, hızlı salınımlı formda yaklaşık 800 mg’ın üzerindeki dozlarda sık görülüyor ve doz arttıkça artıyor. Rahatsız edici olsa da zararlı olduğuna dair bir kanıt yok.
Niasin ise pre-workoutlarda performans için değil, genellikle “his” yaratmak için bulunuyor. İncelenen ürünlerde ortalama 25,8 mg niasin vardı; günlük üst sınır 35 mg. Multivitamin ya da enerji içeceğiyle birlikte bu sınır kolayca aşılabilir. Niasin içeren enerji ürünleriyle ilişkilendirilen akut hepatit ve karaciğer yetmezliği vakaları bildirildi.
Ciddi Riskler: Gizli Uyarıcılar ve Steroidler
Pre-workoutların en büyük riski etikette yazanlar değil, yazmayanlar.
Yasaklı ya da yeni uyarıcılar:
- DMAA (1,3-dimetilamilamin): ABD’de takviyelerden yasaklandı. Yüksek tansiyondan kalp krizine kadar uzanan kalp-damar riskleri, beyin kanaması ve ani ölümle ilişkilendirildi. DMAA içeren takviyeler kullanan iki askerin efor sırasında kalpleri durdu ve hayatlarını kaybetti.
- DMAA’nın yerini alan akrabaları: ABD’de satılan ürünler üzerine yapılan bir analizde, DMAA’nın yasaklanmasından sonra piyasaya çıkan kimyasal akrabaları bulundu. Oktodrin (DMHA) porsiyon başına 72 mg ölçüldü; bu, Avrupa’da bir zamanlar ilaç olarak kullanılan en yüksek dozun iki katından fazla. 1,4-DMAA ise insanlarda kullanım için hiç onaylanmamış ve güvenliği bilinmiyor. Aynı ürünlerde yasaklı DMAA ve DMBA da vardı.
- Avustralya Spor Enstitüsü (AIS); DMAA, DMBA, efedrin, sibutramin ve sinefrin (acı portakal) gibi uyarıcıları ve higenamini, sporcuların kullanmaması gereken Grup D’de sayıyor. Sinefrin dopingde yasaklı değil ama izleniyor; AIS’e göre bu tür maddeler sıklıkla yasaklı içerikler barındıran karışımlarda bulunuyor.
Etikette yazmayan steroidler:
- Dünyanın farklı ülkelerinden toplanan 600’den fazla takviyenin yaklaşık %15’inde etikette yazmayan prohormonlar bulundu.
- İngiltere’de satılan bir “vücut geliştirme” takviyesinde, önerilen kullanımla günde 10–43 mg metandienon (Dianabol) alınacağı hesaplandı. Bu ilacın eskiden kullanılan tedavi dozu günde 2,5–5 mg’dı.
- Doping açısından çok küçük miktarlar bile yeter: Bir takviyeye 2,5 mikrogram kadar az 19-norandrostenedion karışması, nandrolon testinin pozitif çıkmasına yol açabilir.
Bu konuyu, Türkiye’deki durumu da içerecek şekilde takviyelerde gizli steroid ve sahte ürün riski yazısında ayrıntılı anlattık. Metandienonun etkileri ve riskleri için Dianabol rehberine bakabilirsin.
Pre-workout, Kahve ve Enerji İçeceği: Benzerlikler ve Farklar
| Kahve | Kafein tableti | Pre-workout | Enerji içeceği | |
|---|---|---|---|---|
| Kafein | Fincan başına yaklaşık 80–90 mg; demlemeye göre değişir | Etikette yazan miktar | Kafein içerenlerde ortalama 254 mg (100–390 mg) | 250 ml’de yaklaşık 80 mg |
| Başka içerikler | Yok denecek kadar az | Yok | Ortalama 18 bileşen | Şeker, taurin, B vitaminleri |
| Doz kontrolü | Orta | Kolay | Zor; özel karışımlar miktarları gizliyor | Orta; birkaç kutuyla doz hızla artar |
| Gizli madde riski | Yok | Düşük | Var | Düşük |
| Performans kanıtı | Var (3–8,1 mg/kg kafein veren kahve) | Güçlü | Karışık; çoğu kafein kaynaklı | Var; kafein kaynaklı |
Benzerlikler: Dördünün de performans etkisinin büyük kısmı kafeinden geliyor. Hepsi uykuyu etkiliyor ve aynı gün içinde birlikte kullanıldığında kafein dozu fark edilmeden yükseliyor.
Farklar: Kahve ve kafein tableti tek bir maddeyle, bilinen bir dozla çalışır. Pre-workoutlar ise onlarca maddeyi bir arada, çoğu zaman gizli dozlarla verir; bazılarında yasaklı uyarıcı ya da steroid bulunması riski de vardır. Enerji içecekleri genellikle daha az kafein ama daha fazla şeker içerir.
Kimler Kullanmamalı?
- 18 yaşından küçükler: EFSA’nın çocuk ve ergenler için önerdiği kafein sınırı günde 3 mg/kg. Tek bir ölçek pre-workout bu sınırı aşabilir.
- Hamileler ve emzirenler: Günlük kafein 200 mg’ı geçmemeli; çok bileşenli ürünlerin bu dönemdeki güvenliğine dair veri yok.
- Kalp hastalığı, ritim bozukluğu ya da yüksek tansiyonu olanlar.
- Kaygı bozukluğu ya da panik atak yaşayanlar.
- Uyarıcı ya da düzenli ilaç kullananlar: Önce hekimine ya da eczacına danışmalı.
- Yarışan sporcular: Doping riski yüzünden yalnızca bağımsız kuruluşlarca parti bazında test edilmiş ürünleri düşünmeli. IOC’ye göre bu programlar riski azaltır ama hiçbir ürün için kesin güvence veremez.
Etikette Nelere Bakmalı?
- Her içeriğin miktarı tek tek yazmalı. “Özel karışım”, “matrix”, “complex” gibi başlıklar altında toplam miktar verilen ürünlerde neyi ne kadar aldığını bilemezsin.
- Kafein miktarı ve tüm kafein kaynakları: Kafein anhidrözün yanında guarana, mate, yeşil çay ekstresi ya da kola cevizi de varsa toplam kafein etikette yazandan fazla olabilir.
- Etkili doz kontrolü: Kreatin en az 3 g, beta-alanin günlük kullanımda toplam 4–6 g, sitrülin malat 6–8 g mı? Değilse o maddeyi “süs” olarak düşün.
- Uzak durman gereken isimler: DMAA (1,3-dimetilamilamin, metilheksanamin), DMBA (1,3-dimetilbütilamin), DMHA (oktodrin, 2-aminoizoheptan, “Aconitum kusnezoffii”), efedrin, sibutramin, higenamin.
- Niasin: Gün içinde aldığın diğer takviyelerle birlikte 35 mg’ı geçiyorsa ürünü değiştir.
- İlk kullanım: Yarım ölçekle başla ve önemli bir antrenman ya da yarış gününde değil, sıradan bir günde dene.
- Onay: Türkiye’de takviye edici gıdaların Tarım ve Orman Bakanlığı onayı alması gerekiyor. Ürünü onaylı takviye edici gıdalar listesinde arayabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Pre-workout ne zaman içilmeli?
Ürünlerin kullanım talimatları farklı, ama içindeki kafein için araştırmalarda en sık kullanılan zamanlama antrenmandan 60 dakika önce. Sitrülin malat için 40–60 dakika kullanıldı. Akşam antrenmanı yapıyorsan zamanlamadan çok uykunu düşünmelisin: tipik bir pre-workoutun yatmadan en az 13 saat önce alınması öneriliyor.
Pre-workout her gün kullanılır mı?
Kullanılabilir, ama her gün yüksek doz kafein uykunu bozabilir ve bir miktar tolerans gelişebilir. İçindeki beta-alanin ve kreatin zaten her gün alındığında işe yarar; bunları ayrı ayrı kullanmak çoğu zaman daha mantıklı.
Pre-workout neden kaşıntı ve karıncalanma yapar?
Karıncalanmanın nedeni beta-alanin. Genellikle yüzde, boyunda ve el sırtında hissedilir, 60–90 dakikada geçer ve zararlı olduğu gösterilmedi. Karıncalanma, ürünün “çalıştığını” göstermez; beta-alaninin performans etkisi haftalarca düzenli kullanımla ortaya çıkar.
Kafeinsiz (stimülansız) pre-workout işe yarar mı?
İçeriğindeki dozlara bağlı. Kreatin, beta-alanin ve sitrülin etkili dozdaysa bir fayda beklenebilir; ama çoğu üründe bu dozlar etkili seviyenin altında. Bu durumda aynı maddeleri ayrı ayrı almak hem daha etkili hem daha şeffaf olur.
Pre-workout kullanıyorsam ayrıca kreatin almalı mıyım?
Büyük ihtimalle evet. İncelenen pre-workoutların yalnızca %29’u en az 3 g kreatin içeriyordu ve kreatin, sadece antrenman günlerinde değil her gün alındığında işe yarar. Ayrıntılar: kreatin rehberi.
Pre-workout kilo verdirir mi?
Hayır, en azından anlamlı ölçüde değil. Kafeinin kilo ve yağ kaybına etkisi küçük; pre-workout bir yağ yakıcı değil. Yağ yakıcı olarak satılan ürünlerde ise daha riskli uyarıcılara rastlanabiliyor.
Pre-workout kas yapar mı?
Doğrudan yapmaz. Daha iyi bir antrenman yapmana yardım ederek dolaylı katkı sağlayabilir. İçinde yeterli kreatin varsa o kısmın kas ve kuvvet kazanımına katkısı olur; ama bunu kreatini tek başına alarak da sağlayabilirsin.
Pre-workout doping testinde çıkar mı?
Kafein yasaklı değil. Ama bazı pre-workoutlarda DMAA gibi yasaklı uyarıcılar etiketin içinde ya da dışında bulunabiliyor; bazı takviyelerde etikette yazmayan steroidler tespit edildi. Lisanslı bir sporcuysan bu risk kariyerini bitirebilir.
Pre-workout kalbe zarar verir mi?
Sağlıklı kişilerde önerilen dozda kafein içeren ürünlerin kısa vadede görece güvenli olduğu düşünülüyor. Ancak DMAA gibi uyarıcılar beyin kanaması ve ani ölüm vakalarıyla ilişkilendirildi. Kalp hastalığın, ritim bozukluğun ya da yüksek tansiyonun varsa pre-workout kullanma.
Özet
- Pre-workout, ortalama 18 bileşenden oluşan antrenman öncesi karışımların genel adı; standart bir tarifi yok.
- En sık içerikler beta-alanin, kafein, sitrülin, tirozin, taurin, kreatin ve niasin.
- Çoğu üründe kafein yeterli dozda; beta-alanin, sitrülin ve kreatin ise genellikle etkili dozun altında. Ürünlerin yarıdan fazlası özel karışımlarla miktarları gizliyor.
- Tek kullanımda kas dayanıklılığını ve enerji hissini artırabiliyor; kuvvet ve güç üzerindeki etkisi karışık. Etkinin büyük kısmı kafeinden geliyor.
- Beta-alanin ve kreatin tek dozla değil, haftalarca her gün alınınca işe yarar.
- Yaygın yan etkiler uykusuzluk, çarpıntı, karıncalanma ve kızarma; en ciddi risk gizli uyarıcılar ve steroidler.
- Çoğu kişi için kahve ya da kafein tableti, gerekirse ayrı ayrı kreatin ve beta-alanin daha şeffaf ve ekonomik bir seçenek.
Kaynaklar
- Jagim AR ve ark. Common Ingredient Profiles of Multi-Ingredient Pre-Workout Supplements. Nutrients, 2019.
- Harty PS ve ark. Multi-ingredient pre-workout supplements, safety implications, and performance outcomes: a brief review. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 2018.
- Guest NS ve ark. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 2021.
- Maughan RJ ve ark. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 2018.
- Trexler ET ve ark. International society of sports nutrition position stand: Beta-Alanine. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 2015.
- Vårvik FT ve ark. Acute Effect of Citrulline Malate on Repetition Performance During Strength Training: A Systematic Review and Meta-Analysis. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 2021.
- Deng H ve ark. Does One Shot Work? The Acute Impact of a Single Taurine Dose on Exercise Performance: A Meta-Analytic Review. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 2025.
- Gardiner C ve ark. The effect of caffeine on subsequent sleep: A systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews, 2023.
- Cohen PA ve ark. Four experimental stimulants found in sports and weight loss supplements: 2-amino-6-methylheptane (octodrine), 1,4-dimethylamylamine (1,4-DMAA), 1,3-dimethylamylamine (1,3-DMAA) and 1,3-dimethylbutylamine (1,3-DMBA). Clinical Toxicology, 2018.
- Eliason MJ ve ark. Case reports: Death of active duty soldiers following ingestion of dietary supplements containing 1,3-dimethylamylamine (DMAA). Military Medicine, 2012.
- Geyer H ve ark. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids: results of an international study. International Journal of Sports Medicine, 2004.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA Journal, 2015.
- Australian Institute of Sport. AIS Sports Supplement Framework.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Onaylı Takviye Edici Gıdalar Listesi.
