Hematokrit Yüksekliği: Steroid ve Testosteron Kanı Neden Koyulaştırır?

Steroid ya da testosteron kullanan birinin hemogramında en sık bozulan değer hematokrittir. Kan koyulaşır, ama bu çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Belirti verdiğinde ise ilk işaret bir pıhtı, kalp krizi ya da inme olabilir. Bu yüzden hematokrit, kolesterolle birlikte steroid kullanıcılarının en çok takip etmesi gereken değerlerden biridir.

Bu yazıda hematokritin ne olduğunu, steroidlerin onu neden yükselttiğini, hangi değerin tehlikeli sayıldığını, hangi belirtilere dikkat etmek gerektiğini ve hekimlerin yüksek hematokriti nasıl yönettiğini anlatıyoruz.

Hematokrit Bir Bakışta

Hematokrit Nedir?

Kan, sıvı kısım (plazma) ve hücrelerden oluşur. Hücrelerin büyük çoğunluğu oksijen taşıyan alyuvarlardır (eritrosit). Hematokrit, bir kan örneğinde alyuvarların kapladığı hacmin yüzdesidir. Örneğin hematokrit %45 ise, kanının %45’i alyuvardan oluşuyor demektir.

Hematokrit yükseldikçe kan daha koyu ve ağır akar (viskozite artar). Kalp kanı pompalamak için daha çok zorlanır, küçük damarlarda akış yavaşlar ve pıhtı oluşma eğilimi artar. Tıpta alyuvarların fazlalığına eritrositoz, ciddi boyutuna ise sıklıkla polisitemi denir.

Hemogramda hematokritle birlikte şu değerler de birlikte değerlendirilir:

Steroidler Hematokriti Neden Yükseltir?

Testosteron ve diğer androjenler kan yapımını birkaç yoldan artırır:

• Eritropoetin: Böbrekten salgılanan ve kemik iliğine “alyuvar üret” sinyali veren bu hormonun salgısını artırırlar.
• Hepsidin: Demirin bağırsaktan emilimini ve depolardan salınmasını kısıtlayan bu hormonu baskılarlar. Böylece kan yapımı için daha çok demir kullanılabilir hâle gelir.
• Kemik iliği: Kan yapan hücreleri doğrudan uyarırlar.

Etki doza bağlıdır. Testosteron tedavisi alan hastalarda bile hematokrit yükselmesi en sık görülen yan etkilerden biridir. Bir derlemeye göre en yüksek risk, kan düzeyinde ani yükselmelere yol açan kısa etkili enjeksiyonlardadır. Vücut geliştirmede kullanılan dozlar tedavi dozlarının çoğu zaman birkaç katı olduğu için risk daha da yüksektir.

Bazı maddeler özellikle güçlü etki gösterir. Örneğin Anadrol (oksimetolon) tıpta kansızlık tedavisinde kan yapımını artırmak için kullanılan bir ilaçtır.

Hematokriti Yükselten Diğer Nedenler

Hematokrit yüksekliğinin tek nedeni steroid değildir. Aşağıdakiler de değeri yükseltebilir ya da steroidin etkisine eklenebilir:

• Susuzluk: Plazma azaldığı için hematokrit olduğundan yüksek görünür.
• Sigara: Kandaki karbonmonoksit nedeniyle vücut daha fazla alyuvar üretir.
• Uyku apnesi: Gece oksijen düşüşleri kan yapımını uyarır. Kilo ve kas kütlesi artışı, horlama ve gündüz uykululuğu varsa akılda tutulmalıdır.
• Yüksek rakım ve bazı akciğer ve kalp hastalıkları
• Kan hastalıkları: Polisitemia vera gibi kemik iliği hastalıkları. Hematokrit yüksek kalmaya devam ediyorsa hekim bunları ayırt etmek için ek tetkik isteyebilir.

Hangi Değer Tehlikeli?

Sağlıklı insanlar için tek bir “tehlike sınırı” yoktur, ama testosteron tedavisinden gelen veriler iyi bir yol gösterir:

Bu konudaki en büyük çalışmalardan birinde, testosteron tedavisi alan ve hematokriti %52 veya üstüne çıkan 5.842 erkek, hematokriti normal kalan 5.842 erkekle karşılaştırıldı. Tedavinin ilk yılında kalp krizi, inme ya da derin ven trombozu gibi olaylar hematokriti yüksek grupta %5,15, normal grupta %3,87 oranında görüldü. Bu, yüksek hematokritin bu olayların riskini yaklaşık %35 artırdığı anlamına geliyor. İlginç biçimde, hematokriti yükselmeyen hastalarda testosteron tedavisinin kendisi riski artırmadı.

Steroid kullanıcılarında bu sınırlar daha da önemlidir, çünkü yüksek hematokrite çoğu zaman yükselmiş tansiyon, bozulmuş kolesterol ve kalp kası kalınlaşması da eşlik eder.

Belirtiler: Kan Koyulaşınca Ne Hissedilir?

Hematokrit yüksekliği çoğu zaman belirti vermez. Belirti olduğunda bunlar genellikle belirsiz ve başka nedenlere yorulabilecek şikâyetlerdir:

• Baş ağrısı, baş dönmesi, kulak çınlaması
• Yüzde ve avuç içlerinde kızarıklık
• Görme bulanıklığı
• Yorgunluk, nefes darlığı, efor kapasitesinde düşüş
• Sıcak duştan sonra kaşıntı
• Ellerde ve ayaklarda yanma, karıncalanma

Bu belirtilerin hiçbiri hematokriti tahmin etmeye yetmez. Tek güvenilir yol hemogramdır.

Hematokrit Yüksek Çıkarsa Ne Yapılır?

Yüksek bir sonuçta ilk adım, değeri tek başına yorumlamak yerine bir hekimle değerlendirmektir. Hekimlerin testosteron tedavisinde izlediği yol genellikle şöyledir:

1. Tekrar ölçüm: Susuzluk gibi geçici nedenleri dışlamak için tahlil, normal su içilerek tekrarlanır.
2. Nedenin araştırılması: Sigara, uyku apnesi ve kan hastalıkları gibi diğer nedenler değerlendirilir.
3. Doz azaltma ya da ara verme: Androjen dozu düşürülür ya da kullanıma ara verilir. Kısa etkili enjeksiyon kullananlarda daha düzenli kan düzeyi sağlayan seçeneklere geçilebilir.
4. Terapötik flebotomi: Gerekirse hekim, kanın bir kısmının tedavi amacıyla alınmasına karar verebilir. Bu işlem hematokriti hızla düşürür ama altta yatan nedeni ortadan kaldırmaz; sık tekrarlandığında demir eksikliğine yol açabilir. Bu yüzden ferritin de takip edilir.

Kan Bağışı Bir Çözüm mü?

Bazı kullanıcılar hematokriti düşürmek için düzenli kan bağışı yaptığını bildirir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken iki nokta var:

• Alıcının güvenliği: Kan bağışında sorulan sorular, verilen kanın alıcı için güvenli olmasını sağlamak içindir. Kullandığın ilaçları bağış sırasında açıkça söylemek gerekir; bağışa uygun olup olmadığına kan merkezi karar verir.
• Senin güvenliğin: Bağış, altta yatan sorunu çözmez. Hekim takibi olmadan sık kan vermek demir depolarını tüketebilir; hematokrit yükselmeye devam ediyorsa asıl adım dozun ve kullanımın gözden geçirilmesidir.

Kendi Kendine Yapılmaması Gerekenler

• Kan sulandırıcı ilaçları kendi başına kullanmak: Aspirin dahil kan sulandırıcıların kanama riski vardır ve hematokrit yüksekliğinin tedavisi değildir. Bu kararı yalnızca hekim verebilir.
• Tek bir normal sonuca güvenmek: Hematokrit kür boyunca yavaş yavaş yükselir. Kür ortasında ve sonunda da ölçmek gerekir.

Uyarı İşaretleri: Ne Zaman Doktora Gitmeli?

Hemen 112:

• Göğüs ağrısı veya baskısı, kola ya da çeneye yayılan ağrı
• Ani nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı, kan tükürme
• Konuşmada bozulma, yüzde kayma, bir kol veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma
• Ani ve şiddetli baş ağrısı, ani görme kaybı
• Bir bacakta ani şişlik, kızarıklık, ısı artışı ve ağrı

Kısa süre içinde doktora:

• Hematokritin %52’nin, özellikle %54’ün üstünde çıkması
• Geçmeyen baş ağrısı, baş dönmesi, yüzde kızarıklık
• Tansiyonun sürekli yüksek ölçülmesi
• Horlama, gece nefes durması ve gündüz aşırı uykululuk

Sağlığını Takip Etmek

Steroid ya da testosteron kullanan biri için hematokrit takibi şöyle planlanabilir:

Testosteron tedavisi alan hastalarda Endocrine Society hematokritin tedaviye başlarken, 3-6. ayda ve sonra yılda bir ölçülmesini öneriyor. Tahlilden önce normal miktarda su içmek ve ağır antrenmandan sonraki ilk saatlerde kan vermemek sonucu daha doğru yapar. Diğer değerler ve tahlil zamanlaması için kan tahlili rehberimize bakabilirsin.

Hematokrit ve Doping

Hematokrit, dopingde de takip edilen bir değerdir. Sporcu biyolojik pasaportu, sporcunun hemoglobin ve diğer kan değerlerini zaman içinde izleyerek beklenmeyen değişiklikleri arar. Steroid kullanımı ve kan dopingi bu değerleri değiştirebilir. Lisanslı sporcular için androjenik steroidler ve kan yapımını uyaran maddeler Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) yasaklılar listesindedir.

Kan koyulaşması, steroidlerin kalp ve damarlar üzerindeki etkilerinden yalnızca biridir. Kolesterol, tansiyon ve kalp kasındaki değişiklikleri steroid ve kalp sağlığı yazımızda anlattık.

Özet

Steroidler ve testosteron, böbrekten eritropoetin salgısını artırıp demir kullanımını kolaylaştırarak alyuvar üretimini artırır ve kanı koyulaştırır. Hematokrit çoğu zaman belirti vermeden yükselir; testosteron tedavisinde %54’ün üstü tedaviye ara verme sınırıdır ve %52’nin üstünde kalp krizi, inme ve pıhtı riskinin arttığı gösterilmiştir. Kısa esterli enjeksiyonlar, yüksek dozlar ve Anadrol gibi maddeler riski artırır. Kür öncesinde, sırasında ve sonrasında hemogram yaptırmak ve yüksek bir sonucu bir hekimle değerlendirmek, bu riski yönetmenin en etkili yoludur.

Kaynaklar

• Ohlander SJ ve ark. Erythrocytosis Following Testosterone Therapy. Sexual Medicine Reviews, 2018.
• Bhasin S ve ark. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2018.
• Ory J ve ark. Secondary Polycythemia in Men Receiving Testosterone Therapy Increases Risk of Major Adverse Cardiovascular Events and Venous Thromboembolism in the First Year of Therapy. Journal of Urology, 2022.
• Huseynova E ve ark. Testosterone-Associated Erythrocytosis and Blood Donation: Therapeutic Phlebotomy, Donor Safety, and Recipient Exposure. Transfusion Medicine Reviews, 2026.
• Chin-Yee B ve ark. Blood donation and testosterone replacement therapy. Transfusion, 2017.
• Pope HG ve ark. Adverse Health Consequences of Performance-Enhancing Drugs: An Endocrine Society Scientific Statement. Endocrine Reviews, 2014.
• Hengge UR ve ark. Double-blind, randomized, placebo-controlled phase III trial of oxymetholone for the treatment of HIV wasting. AIDS, 2003.
• WADA. Yasaklılar Listesi.