Badi

Steroid ve Kalp Sağlığı: Kolesterol, Tansiyon ve Kalp Kasında Büyüme

Farkındalık 8 dk okuma
Kalp ritmi çizgisi üzerinde HDL, LDL ve tansiyon değişimlerini gösteren çizim

Steroid kullanımının en çok konuşulan yan etkileri akne, saç dökülmesi ve jinekomastidir, çünkü bunlar aynada görünür. Uzun vadede en ciddi sonuçlar ise görünmeyen yerde, kalpte ve damarlarda ortaya çıkar. Kolesterol bozulması, tansiyon artışı ve kalp kasındaki değişiklikler çoğu zaman yıllarca belirti vermeden ilerler.

Bu yazıda anabolik steroidlerin kalp ve damarlar üzerindeki etkilerini, araştırmaların ne gösterdiğini, bu değişikliklerin bırakınca ne kadar düzeldiğini, hangi belirtilerin acil olduğunu ve hangi tahlillerle takip yapılacağını anlatıyoruz. Amacımız korkutmak değil; kullanan ya da kullanmış biri için neyin ölçülmesi gerektiğini netleştirmek.

Steroid ve Kalp Bir Bakışta

SoruKısa cevap
KolesterolHDL (“iyi” kolesterol) belirgin düşer, LDL yükselir; oral steroidlerde etki daha güçlüdür
TansiyonKullanım sırasında yükselir; 24 saatlik ölçümde kullananların yaklaşık yarısında yüksek bulundu
Kalp kasıSol karıncık kalınlaşır, kasılma ve gevşeme gücü azalabilir
DamarlarUzun süreli kullananlarda koroner damarlarda daha fazla plak görüldü
BırakıncaKısa kürlerden sonra çoğu değer aylar içinde düzeliyor; damar sertliği ve plak geri dönmeyebilir
Uzun vadeli riskDanimarka’da kullanıcılarda kalp krizi riski yaklaşık 3, kalp kası hastalığı riski yaklaşık 9 kat
En önemli takipTansiyon, lipid profili, hemogram, gerekirse EKG ve ekokardiyografi

Steroidler Kalbi ve Damarları Nasıl Etkiler?

Anabolik steroidlerin kalp üzerindeki etkisi tek bir mekanizmadan değil, birbirine eklenen birkaç değişiklikten oluşur:

  • Kolesterol: Steroidler karaciğerde HDL yapımını azaltır ve LDL’nin temizlenmesini yavaşlatır. HDL damar duvarından kolesterolü geri taşıdığı için düşmesi, plak oluşumunu kolaylaştırır.
  • Tansiyon: Steroidler vücutta tuz ve su tutulmasını artırır, kan basıncını düzenleyen bazı hormonları (natriüretik peptitler) baskılar ve damar sertliğini artırır.
  • Kan koyulaşması: Hematokritin yükselmesi kanın akışkanlığını azaltır ve pıhtı riskini artırır. Bu konuyu hematokrit yazımızda ayrıca anlattık.
  • Kalp kasına doğrudan etki: Kalp kası hücrelerinde de androjen reseptörü vardır. Yüksek dozlar, antrenmanın yaptığından farklı, sağlıksız bir kalınlaşmaya ve kasın sertleşmesine yol açabilir.

Bu etkiler tek tek küçük görünebilir. Ama aynı anda ve yıllarca sürdüklerinde damar sertliğini ve kalp yetmezliğini hızlandıran bir tablo oluştururlar.

Araştırmalar Ne Gösteriyor?

Bir Kür Boyunca Ne Değişiyor? (HAARLEM Çalışması)

Hollanda’da yapılan HAARLEM çalışması, kendi kararıyla kür yapmaya hazırlanan 100 erkeği kürden önce, kürün sonunda, kürden 3 ay sonra ve başlangıçtan 1 yıl sonra muayene etti. Bu tasarım, değişikliklerin kürle mi ortaya çıktığını ve bırakınca düzelip düzelmediğini görmeyi sağladı.

DeğerKür sırasında ortalama değişim
Büyük tansiyon (sistolik)+6,9 mmHg
Küçük tansiyon (diyastolik)+3,2 mmHg
LDL kolesterol+0,45 mmol/L (yaklaşık +17 mg/dL)
HDL kolesterol−0,40 mmol/L (yaklaşık −15 mg/dL)
Lipoprotein(a)Yaklaşık %38 azaldı

Aynı çalışmanın ekokardiyografi kolunda 31 kişide, ortalama 16 haftalık bir kürün sonunda:

  • Sol karıncık kütlesi ortalama 28 gram arttı ve bu artış haftalık dozla birlikte büyüdü.
  • Kalbin pompalama gücünü gösteren ejeksiyon fraksiyonu yaklaşık 5 puan düştü.
  • Kalbin gevşeme işlevini gösteren değerler bozuldu ve sol kulakçık büyüdü.

İyi haber şu: ortalama 8 aylık bir aradan sonra bu değerlerin hepsi başlangıç düzeyine döndü. Tansiyon ve kolesterol değişiklikleri de 1 yıllık kontrolde başlangıca dönmüştü. Ancak bu çalışma tek kürlük, kısa süreli bir takipti; yıllarca süren kullanımın etkisini göstermez.

Uzun Süreli Kullanımda Kalp

ABD’de 34-54 yaşlarında, en az 2 yıl steroid kullanmış 86 deneyimli sporcu, hiç kullanmamış 54 sporcuyla karşılaştırıldı:

ÖlçümKullananlarKullanmayanlar
Ejeksiyon fraksiyonu (pompalama gücü)Ortalama %52Ortalama %63
Kullanmaya devam edenlerdeOrtalama %49
Koroner plak hacmi (ortanca)3 mL0 mL

Toplam kullanım süresi uzadıkça koroner damarlardaki plak miktarı da arttı. Çalışmanın tasarımı neden-sonuç ilişkisini kesin olarak göstermez, ama kısa süreli HAARLEM bulgularıyla aynı yönü gösterir.

Tansiyon ve Damar Sertliği

Danimarka’da ağırlık antrenmanı yapan 100 erkekte 24 saatlik tansiyon takibi yapıldı. Hâlâ kullananların büyük tansiyonu ortalama 132 mmHg, hiç kullanmayanlarınki 124 mmHg idi. Kullananların %51’inde, kullanmayanların ise %17’sinde yüksek tansiyon saptandı.

Daha önemli bir bulgu da ana atardamarın esnekliğiydi. Hem hâlâ kullananlarda hem de bırakmış olanlarda aort, kullanmayanlara göre yaklaşık %21 daha sertti. Yani tansiyon bırakınca düşse bile, damar duvarındaki bazı değişiklikler kalıcı olabilir.

Nüfus Çapında Sonuçlar

Danimarka’da spor salonlarındaki doping denetimlerinde steroid kullandığı saptanan 1.189 erkek, yaşça eşleştirilmiş yaklaşık 59 bin kişiyle ortalama 11 yıl boyunca karşılaştırıldı. Diğer etkenler hesaba katıldığında steroid kullananlarda:

HastalıkRisk (kullanmayanlara göre)
Kalp kriziYaklaşık 3 kat
Stent ya da bypass ihtiyacıYaklaşık 3 kat
Damarda pıhtı (bacak, akciğer)Yaklaşık 2,4 kat
Ritim bozukluğuYaklaşık 2,3 kat
Kalp kası hastalığı (kardiyomiyopati)Yaklaşık 9 kat
Kalp yetmezliğiYaklaşık 3,6 kat

Bu kat artışları, aynı yaştaki biri için olan riske göre hesaplanır. Riskin kendisi yaşla birlikte artar; yani gençken küçük görünen bir fark, ilerleyen yıllarda daha fazla vakaya karşılık gelir.

Hangi Maddeler Daha Riskli?

  • Ağızdan alınan (oral) 17-alfa-alkile steroidler (Anadrol, Dianabol, Winstrol, Anavar): HDL’yi enjekte edilen testosterondan çok daha güçlü düşürür. Ayrıntılar: Anadrol, Winstrol.
  • Yüksek dozlar ve uzun süreli kullanım: HAARLEM’de kalp kütlesindeki artış dozla birlikte büyüdü; ABD çalışmasında plak miktarı toplam kullanım süresiyle arttı.
  • Aromataz inhibitörlerinin aşırı kullanımı: Östrojenin bir kısmı HDL’yi korur. Östrojeni çok düşürmek kolesterol tablosunu daha da kötüleştirebilir. Bkz. aromataz inhibitörleri.
  • Diğer maddelerle birlikte kullanım: Clenbuterol kalp hızını ve ritmi, büyüme hormonu kalp kasını, uyarıcı içeren yağ yakıcılar ve kokain tansiyonu ayrıca etkiler.
  • “Hiç ara vermemek”: HAARLEM’deki düzelme, kullanımın tamamen durdurulduğu bir dönemde görüldü. Ara vermeden sürekli kullanan birinde kalbin toparlanacağı bir dönem olmaz.

Sporcu Kalbi ile Steroid Kalbi Aynı Şey mi?

Düzenli antrenman da kalbi büyütür. Ancak sporcu kalbinde kalp kası kalınlaşırken pompalama ve gevşeme işlevi korunur, hatta iyileşir. Steroid kullanımında ise kalınlaşmaya pompalama gücünde azalma ve gevşeme bozukluğu eşlik edebilir. Ekokardiyografide bu ayrım yapılabildiği için, “ağırlık kaldırdığım için kalbim büyük” açıklamasına güvenmek yerine bir kardiyoloğun değerlendirmesi önemlidir.

Uyarı İşaretleri: Ne Zaman Doktora Gitmeli?

Hemen 112:

  • Göğüs ağrısı, baskı ya da sıkışma hissi; kola, sırta ya da çeneye yayılan ağrı
  • Ani nefes darlığı ya da dinlenirken nefes alamama
  • Bayılma ya da bayılacak gibi olma, özellikle antrenman sırasında
  • Konuşmada bozulma, yüzde kayma, bir kol veya bacakta ani güçsüzlük
  • Bir bacakta ani şişlik, kızarıklık ve ağrı; ardından gelen nefes darlığı

Kısa süre içinde doktora:

  • Evde ölçülen tansiyonun sık sık 140/90 mmHg’nin üstünde çıkması
  • Merdiven çıkarken ya da eskisi kadar zorlanmadığın antrenmanlarda nefes darlığı
  • Çarpıntı, kalbin tekleme ya da hızlı atma hissi
  • Ayak bileklerinde şişlik, düz yatınca nefes darlığı
  • Geçmeyen baş ağrısı, burun kanaması ya da görme bulanıklığı

Sağlığını Takip Etmek

Kalp ve damar sağlığı için en değerli ölçümler şunlardır:

  • Tansiyon ölçümü: En ucuz ve en önemli takip. Evde bir koldan ölçen bir cihazla, haftada birkaç gün, sabah ve akşam, oturarak ve dinlendikten sonra ölçmek yeterlidir.
  • Lipid profili: Total kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit. Kürden önce bir başlangıç değeri almak, sonraki ölçümleri anlamlı kılar.
  • Hemogram: Hematokrit ve hemoglobin.
  • EKG: Ritim bozukluğu ve kalp kası kalınlaşmasının bazı işaretlerini gösterebilir.
  • Ekokardiyografi: Uzun süre ya da yüksek dozda kullanmış biri için kalp kasının kalınlığını ve pompalama gücünü ölçmenin en pratik yolu.
  • Kardiyoloji değerlendirmesi: Ailede erken kalp hastalığı varsa, tansiyon yüksekse ya da yukarıdaki belirtiler varsa.

Hangi testin ne zaman yaptırılacağını kan tahlili rehberimizde anlattık. Hekimine kullandığın maddeleri açıkça söylemek, sonuçların doğru yorumlanmasının tek yoludur.

Riski Azaltan Adımlar

Bunlar riski sıfırlamaz, ama araştırmaların işaret ettiği değiştirilebilir etkenlerdir:

  • Bırakmak ya da ara vermek: HAARLEM’de tansiyon, kolesterol ve kalp ölçümleri kullanım durunca düzeldi. Bırakma sürecinde neler olabileceğini PCT yazımızda, uzun vadeli seçenekleri TRT yazımızda anlattık.
  • Tansiyonu ölçmek: Yüksek çıkıyorsa beklemek yerine hekime gitmek.
  • Kardiyo yapmak, tuzu azaltmak, sigara içmemek: Klasik kalp sağlığı önerileri steroid kullanan biri için de geçerlidir.
  • Uyarıcıları ve kokaini birleştirmemek: Tansiyon ve ritim üzerindeki etkiler birbirine eklenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Steroid kalp krizine neden olur mu?

Tek başına kesin bir neden olarak gösterilmesi zordur, ama Danimarka’daki nüfus çalışmasında steroid kullananlarda kalp krizi riski yaklaşık 3 kat yüksek bulundu. HDL düşüşü, tansiyon artışı, kan koyulaşması ve damar plakları bu riskin olası nedenleridir.

Kür bitince kalp eski hâline döner mi?

Tek ve kısa bir kürden sonra çoğu kişide döner gibi görünüyor: HAARLEM çalışmasında kalp kütlesi, pompalama gücü, tansiyon ve kolesterol aylar içinde başlangıca döndü. Uzun yıllar kullananlarda ise damar sertliği ve koroner plak gibi değişiklikler kalıcı olabilir.

Testosteron enjeksiyonu da kolesterolü bozar mı?

Evet, ama genellikle oral steroidlerden daha az. Tedavi dozunda testosteronun (TRT) etkisi küçüktür; vücut geliştirmede kullanılan yüksek dozlarda HDL belirgin düşer.

Tansiyonum yüksek çıktı, ne yapmalıyım?

Birkaç gün, farklı saatlerde tekrar ölç. Ölçümler sık sık 140/90 mmHg’nin üstündeyse bir hekime git ve kullandığın maddeleri söyle. Şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı ya da görme bozukluğu eşlik ediyorsa 112’yi ara.

Kalbimi kontrol ettirmek için hangi bölüme gitmeliyim?

Kardiyoloji. Tansiyon ve kolesterol takibi için aile hekimi ya da iç hastalıkları da başlangıç noktası olabilir.

Özet

Anabolik steroidler kalbi birkaç yoldan birden etkiler: HDL düşer, LDL ve tansiyon yükselir, kan koyulaşır ve kalp kası kalınlaşırken pompalama gücü azalabilir. Tek bir kürden sonra bu değişikliklerin çoğu aylar içinde düzeliyor, ama uzun yıllar kullananlarda damar sertliği ve koroner plak birikimi görülüyor ve kalp krizi, kalp yetmezliği ve kalp kası hastalığı riski belirgin artıyor. Kullanıyorsan ya da kullandıysan tansiyonunu düzenli ölçmek, lipid profili ve hemogram yaptırmak ve gerekirse bir kardiyoloğa ekokardiyografi için başvurmak en değerli adımlardır.

Kaynaklar

Farkındalık

Devamını oku

İlgili yazılar

Tüm Farkındalık yazıları