TRT Nedir? Testosteron Replasman Tedavisi ve Kürden Farkı
TRT (testosteron replasman tedavisi), testislerinin ya da hormon sisteminin yeterli testosteron üretemediği erkeklerde eksik hormonu yerine koyan bir tedavidir. Spor salonlarında ise “TRT dozu”, “TRT’deyim” ya da “kürden sonra TRT’ye geçtim” gibi cümleler sık duyulur ve bu kavram çoğu zaman düşük dozlu bir kürle karıştırılır.
Bu yazıda TRT’nin kime verildiğini, tanının nasıl konduğunu, tedavide hangi tahlillerin izlendiğini, TRT’nin kalp ve kısırlık üzerindeki bilinen etkilerini ve TRT ile steroid kürü arasındaki farkı anlatıyoruz.
TRT Bir Bakışta
| Soru | Kısa cevap |
|---|---|
| Amaç | Düşük testosteronu normal aralığın ortasına getirmek |
| Kime? | Belirtileri olan ve en az iki ayrı sabah tahlilinde testosteronu açıkça düşük çıkan erkeklere |
| Kim karar verir? | Muayene ve tahlille endokrinoloji ya da üroloji uzmanı |
| Türkiye’deki formlar | Enjeksiyon (Sustanon, Nebido) ve cilde sürülen jel (Testogel); reçeteyle |
| Takip | Testosteron, hematokrit, PSA ve belirtiler; ilk yıl daha sık |
| Kısırlık | Dışarıdan testosteron sperm üretimini baskılar; yakın zamanda çocuk planlayanlara verilmez |
| Süre | Çoğu zaman uzun süreli, sıklıkla ömür boyu |
TRT Kime Verilir?
Testosteron düzeyi gün içinde değişir; sabah en yüksektir ve hastalık, uykusuzluk, aşırı diyet ya da yoğun stres gibi durumlarda geçici olarak düşebilir. Bu yüzden tek bir düşük sonuç tanı için yeterli değildir.
Endokrin Derneği’nin 2018 kılavuzuna göre hipogonadizm tanısı ancak şu iki koşul birlikte varsa konur:
- Testosteron eksikliğine uyan belirti ve bulgular: Cinsel istekte azalma, sabah sertleşmelerinin azalması, sertleşme sorunları, kas kütlesinde ve kemik yoğunluğunda azalma, açıklanamayan yorgunluk, çökkün ruh hali, kısırlık gibi.
- Açıkça ve tekrarlanarak düşük çıkan testosteron: Sabah, aç karnına ölçülen total testosteronun en az iki ayrı günde düşük çıkması. Sınırda sonuçlarda, SHBG’yi değiştiren durumlarda (obezite, yaşlılık, bazı ilaçlar) serbest testosteron da hesaplanır.
Amerikan Üroloji Derneği (AUA) kılavuzu düşük testosteron için yaklaşık 300 ng/dL sınırını kullanır. Tanı konduktan sonra nedenin araştırılması gerekir: LH ve FSH düşüklüğü sorunun beyinde (hipofiz, hipotalamus), yüksekliği ise testislerde olduğunu düşündürür. Prolaktin yüksekliği, hipofiz tümörleri ve bazı genetik durumlar bu araştırmanın parçasıdır.
TRT’nin önerilmediği durumlar (kılavuzdan): yakın zamanda çocuk sahibi olmayı planlamak, meme veya prostat kanseri, değerlendirilmemiş yüksek PSA ya da prostatta ele gelen sertlik, yüksek hematokrit, tedavi edilmemiş ağır uyku apnesi, ciddi idrar yolu şikayetleri, kontrol altında olmayan kalp yetmezliği, son 6 ay içinde kalp krizi veya inme ve pıhtılaşma bozukluğu.
Türkiye’de Hangi TRT Formları Var?
| Form | Örnek | Nasıl uygulanır? | Kandaki düzey |
|---|---|---|---|
| Karışık esterli enjeksiyon | Sustanon 250 | Kas içine, genellikle 3 haftada bir | İlk günlerde yüksek, sonra düşen dalgalı bir düzey |
| Uzun etkili enjeksiyon (testosteron undekanoat) | Nebido | Kas içine, yükleme sonrası yaklaşık 10-14 haftada bir | Daha dengeli |
| Jel | Testogel 50 mg | Her gün cilde sürülür | Günlük, dengeli; deriden başkasına bulaşabilir |
Bu ilaçlar Türkiye’de hekim reçetesiyle satılır. Hangi formun seçileceğine kişinin tercihi, kan değerleri, maliyet ve yan etkiler göz önüne alınarak hekim karar verir. Dışarıdan testosteron verildiğinde ne olduğunu testosteron enantat yazımızda ayrıntılı anlattık.
TRT ile Steroid Kürü Arasındaki Fark
İkisinde de dışarıdan testosteron verilir ve ikisinde de vücudun kendi üretimi baskılanır. Fark, hedeflenen düzeyde ve çevresindeki her şeydedir.
| TRT | Steroid kürü | |
|---|---|---|
| Hedef düzey | Normal aralığın ortası | Normal aralığın çok üstü |
| Başlangıç | Belirti ve tekrarlanan düşük tahlil | Kişinin kendi kararı |
| Ürün | Ruhsatlı, eczaneden | Sıklıkla kaçak; içerik ve doz belirsiz |
| Diğer maddeler | Genellikle yok | Sıklıkla birden fazla steroid, oral steroid, AI, SERM |
| Takip | Testosteron, hematokrit, PSA, belirtiler | Çoğu zaman yok ya da düzensiz |
| Süre | Uzun süreli, sürekli | Belirli haftalar, sonra bırakma |
Haftalık “TRT dozu” diye anılan bir miktar, kişiden kişiye çok farklı kan düzeyleri oluşturur. TRT’yi TRT yapan, belirli bir miktar değil, kandaki düzeyin normal aralıkta tutulması ve düzenli takiptir. Tahlilsiz ya da hedef düzeyi normalin üstünde tutan bir kullanım, adı ne olursa olsun düşük dozlu bir kürdür.
Kalp ve Damarlar: TRAVERSE Çalışması
TRT’nin kalp krizi ve inme riskini artırıp artırmadığı uzun yıllar tartışıldı. 2023’te yayımlanan TRAVERSE çalışmasında, kalp hastalığı olan ya da kalp hastalığı riski yüksek, 45-80 yaşında ve hipogonadizmi olan 5.246 erkek ya testosteron jeli ya da plasebo jel kullandı. Jel dozu, testosteronu 350-750 ng/dL arasında tutacak şekilde ayarlandı.
| Sonuç | Testosteron | Plasebo |
|---|---|---|
| Kalp kaynaklı ölüm, kalp krizi veya inme | %7,0 | %7,3 |
| Atriyal fibrilasyon, akut böbrek hasarı, akciğer embolisi | Daha sık | Daha az |
Sonuç: Normal aralıkta tutulan TRT, büyük kalp olaylarını plaseboya göre artırmadı. Ancak ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon), akut böbrek hasarı ve akciğer embolisi testosteron grubunda daha sık görüldü. Bu çalışma normal düzeylerde, takip altında yapılan tedaviyle ilgilidir; normalin çok üstüne çıkan kür dozları için bir güvence vermez.
Kan Değerleri: Hematokrit ve PSA
Testosteron kırmızı kan hücresi üretimini artırır. Hematokrit yükseldikçe kan koyulaşır ve pıhtı riski artar. Bu yüzden TRT’de en çok izlenen değerlerden biri hematokrittir. Endokrin Derneği kılavuzu, tedaviye başlamadan önce yüksek hematokrit varsa tedaviye başlanmamasını, tedavi sırasında hematokrit %54’ü geçerse tedaviye değer güvenli düzeye inene kadar ara verilmesini önerir. Konuyu hematokrit yazımızda ayrıntılı anlattık.
PSA ise prostat sağlığını izlemek için ölçülür. Testosteron prostat kanseri olan birinde hastalığı hızlandırabileceği için tedaviden önce ve ilk yıl içinde PSA ve prostat muayenesi yapılır.
TRT ve Kısırlık
Dışarıdan alınan testosteron, beynin testisleri çalıştıran LH ve FSH sinyallerini kısar. Sonuçta testislerde sperm üretimi düşer. Dünya Sağlık Örgütü’nün erkek doğum kontrolü çalışmalarında sağlıklı erkeklere 6 ay boyunca haftada 200 mg testosteron enantat verildi; erkeklerin yaklaşık %97’sinde sperm sayısı mililitrede 5 milyonun altına indi, Asyalı olmayan erkeklerin yaklaşık üçte ikisinde ise hiç sperm kalmadı.
Bu yüzden kılavuzlar yakın zamanda çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde TRT önermez. Bu durumda hekim, testislerin kendi üretimini uyaran (hCG ya da klomifen gibi) farklı tedavileri değerlendirebilir. Bu ilaçların ne yaptığını PCT yazımızda anlattık.
Kürden Sonra TRT: “Kendi Üretimim Geri Gelmedi”
Uzun süre ya da tekrar tekrar kür yapan bazı kişilerde bıraktıktan sonra testosteron üretimi aylarca, bazen yıllarca normale dönmez. Danimarka’da yapılan bir çalışmada eski steroid kullanıcılarının bıraktıktan ortalama 2,5 yıl sonra bile hiç kullanmamış kişilere göre daha düşük testosteron düzeyine ve daha fazla hipogonadizm belirtisine sahip olduğu görüldü. Eski kullanıcıların yaklaşık %27’sinde testosteron normal aralığın alt sınırının altındaydı; kullanmamış grupta bu oran sıfırdı.
Bu durum, steroid kullanımına bağlı hipogonadizm olarak adlandırılır. Bu kişiler için seçenekler şunlardır:
- Bekleme ve takip: Üretimin kendiliğinden geri gelmesi için zaman tanımak; bu dönemde belirtiler zor olabilir.
- Testisleri uyaran tedaviler: Hekim gözetiminde klomifen ya da hCG gibi ilaçlarla kendi üretimi canlandırmaya çalışmak.
- TRT: Üretim geri gelmezse ve belirtiler sürerse, normal aralıkta ve takip altında testosteron tedavisi. Bu genellikle uzun süreli bir karardır.
Hangisinin uygun olduğu yaşa, çocuk isteğine, ne kadar süredir kullanıldığına ve tahlillere bağlıdır. Bu konuyu bir endokrinoloji ya da üroloji uzmanıyla açıkça konuşmak en doğru adımdır. Hekimler hasta bilgilerini gizli tutmakla yükümlüdür.
Uyarı İşaretleri: Ne Zaman Doktora Gitmeli?
Hemen 112:
- Göğüs ağrısı veya baskısı, ani nefes darlığı
- Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta ani güçsüzlük
- Bacakta tek taraflı şişlik, ağrı ve kızarıklık
Kısa süre içinde doktora:
- Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı
- Sürekli baş ağrısı, yüzde kızarıklık, yüksek tansiyon ölçümleri
- İdrar yapmada zorlanma, gece sık idrara çıkma
- Memede ağrılı büyüme ya da sertlik
- Uykuda horlama ve nefes durmalarının belirgin artması
- Bırakma sonrasında haftalar süren çökkünlük, cinsel istek kaybı veya kendine zarar verme düşünceleri
Türkiye’de Yasal Durum
Türkiye’de testosteron içeren ilaçlar yalnızca hekim reçetesiyle eczaneden satılabilir. Reçetesiz satış ve kaçak ürün satışı yasa dışıdır. Lisanslı sporcular için testosteron, Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) yasaklılar listesindedir; tıbbi olarak gerekli olsa bile kullanmadan önce bağlı olunan federasyondan tedavi amaçlı kullanım izni (TUE) alınması gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
TRT dozu kaç mg?
Sabit bir TRT dozu yoktur. Hekim, kullanılan forma göre başlangıç dozunu verir ve sonra kandaki testosteronu ölçerek dozu, düzey normal aralığın ortasında kalacak şekilde ayarlar. Aynı miktar iki kişide çok farklı kan düzeyleri oluşturabilir.
TRT ömür boyu mu sürer?
Çoğu zaman uzun süreli bir tedavidir. Düşüklüğün nedeni geçici bir durumsa (aşırı kilo, ilaç, uyku apnesi gibi) bu durum düzeldiğinde tedaviye ara verilebilir. Tedavi bırakıldığında vücudun kendi üretiminin geri gelmesi zaman alır.
TRT kas yapar mı?
Testosteronu düşük olan bir erkekte normal düzeye çıkmak kas kütlesini ve kuvveti artırabilir, yağ oranını azaltabilir. Ama TRT, normal düzeyi zaten olan birinde kürdeki gibi bir etki yaratmaz; çünkü hedef normal aralıktır.
TRT kısırlık yapar mı?
Dışarıdan testosteron sperm üretimini baskılar ve çoğu erkekte sperm sayısı belirgin düşer. Bu etki genellikle tedavi bırakıldıktan sonra aylar içinde geri döner, ama süre kişiden kişiye değişir. Çocuk isteyenlerde hekim farklı tedaviler önerir.
Yaşlandıkça testosteron düşer, herkes TRT almalı mı?
Hayır. Testosteron yaşla birlikte yavaşça azalır, ama kılavuzlar yalnızca belirtisi olan ve tahlillerde açıkça düşük testosteronu olan erkeklerde tedavi önerir. Yalnızca yaşa ya da tek bir düşük sonuca dayanarak tedaviye başlanmaz.
Özet
TRT, belirtileri olan ve tekrarlanan sabah tahlillerinde testosteronu açıkça düşük çıkan erkeklerde, eksik hormonu normal aralığın ortasına getirmek için kullanılan bir tedavidir. TRAVERSE çalışmasında normal düzeyde tutulan tedavi büyük kalp olaylarını artırmadı, ama ritim bozukluğu, böbrek hasarı ve akciğer embolisi daha sık görüldü. Hematokrit ve PSA takibi tedavinin parçasıdır ve dışarıdan testosteron sperm üretimini baskılar. Normalin üstünde, tahlilsiz yapılan bir kullanım TRT değil, düşük dozlu bir kürdür.
Kaynaklar
- Bhasin S ve ark. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2018.
- Mulhall JP ve ark. Evaluation and Management of Testosterone Deficiency: AUA Guideline. The Journal of Urology, 2018.
- Lincoff AM ve ark. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy. New England Journal of Medicine, 2023.
- World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Rates of testosterone-induced suppression to severe oligozoospermia or azoospermia in two multinational clinical studies. International Journal of Andrology, 1995.
- Rasmussen JJ ve ark. Former Abusers of Anabolic Androgenic Steroids Exhibit Decreased Testosterone Levels and Hypogonadal Symptoms Years after Cessation. PLOS ONE, 2016.
