Badi

Steroid ve Karaciğer: ALT, AST Yüksekliği, Oral Steroidler ve Riskler

Farkındalık 8 dk okuma
ALT, AST, GGT ve bilirubin değerlerini üst sınır çizgisiyle karşılaştıran sütun grafiği

“Steroid karaciğeri bozar mı?” sorusunun cevabı, hangi maddeden ve hangi dozdan söz ettiğine bağlıdır. Ağızdan alınan (oral) steroidlerin çoğu karaciğer için belirgin bir risk taşır; enjekte edilen testosteronun karaciğer üzerindeki doğrudan etkisi ise çok daha azdır. Öte yandan ağır antrenman yapan birinin tahlilinde ALT ve AST’nin yüksek çıkması, karaciğerin hasar gördüğü anlamına gelmeyebilir.

Bu yazıda steroidlerin karaciğeri nasıl etkilediğini, hangi maddelerin daha riskli olduğunu, tahlilde hangi değerlere bakılacağını, antrenmanın sonuçları nasıl yanıltabileceğini ve hangi belirtilerde vakit kaybetmeden doktora gitmen gerektiğini anlatıyoruz.

Steroid ve Karaciğer Bir Bakışta

SoruKısa cevap
En riskli grup17-alfa-alkillenmiş oral steroidler: Anadrol, Dianabol, Winstrol, Anavar ve benzerleri
Enjekte testosteronKaraciğere doğrudan etkisi çok daha az; asıl riskleri kalp, kan ve hormon sistemindedir
Görülen hasar tipleriSafra akışının durması (kolestaz) ve sarılık, karaciğer hücresi hasarı, uzun kullanımda kanlı kistler (peliosis) ve tümörler
İlk bakılan değerlerALT, AST, GGT, ALP ve bilirubin
Antrenman etkisiAğır ağırlık antrenmanı ALT ve AST’yi bir haftadan uzun süre yükseltebilir; GGT ve bilirubini yükseltmez
Acil belirtilerCilt veya gözlerde sararma, koyu idrar, açık renkli dışkı, yaygın kaşıntı, sağ üst karın ağrısı

Steroidler Karaciğeri Nasıl Etkiler?

Ağızdan alınan bir ilaç, kana karışmadan önce karaciğerden geçer ve büyük kısmı burada parçalanır. Testosteron ağızdan alınırsa neredeyse tamamı bu ilk geçişte yıkılır. İlaç üreticileri bu sorunu, molekülün 17. karbonuna küçük bir metil grubu ekleyerek çözmüştür. Bu değişikliğe 17-alfa-alkilasyon denir ve molekülün karaciğerde yıkılmadan geçmesini sağlar.

Aynı değişiklik, maddenin karaciğerde daha uzun kalmasına ve safranın karaciğerden atılmasını bozmasına da yol açar. Oral steroidlerle ilişkilendirilen karaciğer sorunlarının çoğu bu mekanizmayla açıklanır.

MaddeVeriliş yolu17-alfa-alkillenmiş mi?Karaciğer riski
Anadrol (oksimetolon)AğızdanEvetYüksek
Dianabol (metandienon)AğızdanEvetYüksek
Winstrol (stanozolol)Ağızdan veya enjeksiyonEvet (her iki formda)Yüksek
Anavar (oksandrolon)AğızdanEvetDiğer oral steroidlere göre daha düşük ama var
Testosteron enantat, SustanonEnjeksiyonHayırDüşük
Deca (nandrolon), TrenbolonEnjeksiyonHayırDüşük ya da bilinmiyor (trenbolonda insan verisi yok)
SARM’lar (LGD-4033, RAD-140)AğızdanSteroid değilCiddi karaciğer hasarı olguları bildirilmiş

“Winstrol enjeksiyonluk olduğu için karaciğeri yormaz” inancı yanlıştır: stanozololun enjeksiyonluk formu da aynı 17-alfa-alkillenmiş moleküldür. Enjekte edilen bir steroidin karaciğer riskinin düşük olması da kaçak ürünler için güvence değildir; etiketinde enjeksiyonluk testosteron yazan bir ürünün içinde başka bir madde çıkabilir.

Ne Tür Hasarlar Görülür?

Kolestaz ve sarılık. En sık görülen tablo, safranın karaciğerden atılamaması ve kanda birikmesidir. Cilt ve gözler sararır, idrar koyulaşır, dışkı açık renkli olur ve yaygın, inatçı bir kaşıntı başlar. İspanya ve Latin Amerika’daki ilaç kaynaklı karaciğer hasarı kayıtlarında 25 steroid olgusu incelendiğinde hastaların çoğu ortalama 32 yaşında, hastaneye yatırılan genç erkeklerdi. Bu olgularda bilirubin, diğer ilaçlara bağlı karaciğer hasarlarına göre belirgin şekilde daha yüksekti ve bilirubini çok yükselen kolestatik olgularda akut böbrek hasarı da gelişti. Aynı kayıtta steroid kaynaklı olguların payı 2001-2009 arasında %1’in altındayken 2010-2013 arasında %8’e çıktı.

Karaciğer hücresi hasarı. ALT ve AST’nin çok yükseldiği, hepatite benzeyen tablolardır. Bazen kolestazla birlikte görülür.

Peliosis hepatis. Karaciğerde kanla dolu küçük kistlerin oluşmasıdır. Uzun süreli kullanımla ilişkilendirilmiştir; çoğu zaman belirti vermez ama kistler yırtılırsa karın içine hayatı tehdit eden kanama olabilir.

Adenom ve karaciğer kanseri. Uzun süreli, yüksek dozda oral steroid kullanımıyla iyi huylu tümörler (adenom) ve nadiren karaciğer kanseri bildirilmiştir. Adenomlar da kanayabilir.

Yağlanma. Steroid kullanıcılarında karaciğer yağlanması da görülebilir; ancak bu kişilerde fazla kalori, alkol ve başka maddeler de sık olduğundan steroidin payını ayırmak zordur.

Tahlilde Hangi Değerlere Bakılır?

DeğerNeyi gösterir?Antrenmandan etkilenir mi?
ALTKaraciğer hücresi hasarı; ama kasta da bulunurEvet, belirgin
ASTKaraciğer ve kas hasarıEvet, belirgin
GGTSafra yolları ve karaciğerHayır
ALPSafra akışı ve kemikHayır
Bilirubin (total ve direkt)Safranın atılması; sarılığın ölçüsüHayır
CK (kreatin kinaz)Kas hasarıEvet, çok belirgin

Tahlil sonuçlarını kendi laboratuvarının referans aralığına göre okumak gerekir; her laboratuvarın üst sınırı biraz farklıdır. Tek bir yüksek değerden çok, değerlerin birlikte nasıl değiştiği önemlidir. Steroid kullanırken hangi tahlillerin ne sıklıkla yapıldığını kan tahlili rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Antrenman Tahlili Nasıl Yanıltır?

ALT ve AST “karaciğer enzimi” olarak bilinse de kas hücrelerinde de bulunur. İsveç’te ağırlık antrenmanı yapmayan 15 sağlıklı erkek bir saatlik ağırlık antrenmanı yaptıktan sonra, ALT ve AST’leri belirgin şekilde yükseldi ve en az 7 gün yüksek kaldı. Kas hasarını gösteren CK ve miyoglobin çok daha fazla yükseldi. Buna karşılık GGT, ALP ve bilirubin normal aralıkta kaldı.

Bu yüzden:

  • Tahlilden önce birkaç gün ağır antrenmana ara vermek, özellikle bacak antrenmanı gibi yorucu seanslardan kaçınmak sonuçları daha güvenilir yapar.
  • ALT ve AST yüksekse CK ile birlikte bakmak yararlıdır. CK de çok yüksekse kaynak büyük olasılıkla kastır.
  • ALT ve AST yüksekken GGT ve bilirubin de yüksekse, karaciğer kaynaklı bir sorun olasılığı artar.
  • AST’nin ALT’den belirgin yüksek olması da kas kaynaklı bir yükselişe işaret edebilir; ama bu tek başına ayırt ettirici değildir.

Bu bilgi “yüksek ALT’yi görmezden gel” demek değildir. Oral steroid kullanan birinde yüksek ALT’yi antrenmana bağlamadan önce tahlili dinlenmiş olarak tekrarlamak ve sonucu bir hekimle konuşmak gerekir.

Karaciğeri “Koruyan” Takviyeler

Forumlarda TUDCA, devedikeni (silimarin) ve NAC gibi takviyeler oral steroidlerle birlikte “karaciğer koruyucu” olarak önerilir. Ursodeoksikolik asit gibi safra asitleri kolestatik karaciğer hastalıklarının tedavisinde hekim kontrolünde kullanılır; ancak steroid kullanan kişilerde bu takviyelerin karaciğer hasarını önlediğini gösteren kontrollü bir çalışma yoktur. Bir takviye almak, tahlil yaptırmanın ya da sarılık belirtilerini ciddiye almanın yerini tutmaz. Ayrıca takviyelerin kendisi de karaciğer hasarına yol açabilir: “doğal” ya da “bitkisel” ürünler, ilaç kaynaklı karaciğer hasarı kayıtlarında giderek artan bir paya sahiptir. Etikette yazmayan maddeler konusunu takviyelerde gizli steroid yazımızda anlattık.

Riski Artıran Durumlar

  • Birden fazla oral steroidi birlikte kullanmak ya da oral steroidi uzun süre kullanmak
  • Alkol ve parasetamol gibi karaciğerden atılan ilaçların fazla kullanımı
  • Önceden var olan karaciğer yağlanması, hepatit B veya C
  • İçeriği belirsiz kaçak ürünler ve SARM adıyla satılan ürünler
  • Ortak iğne kullanımı: Hepatit B, hepatit C ve HIV bulaşma yoludur

Uyarı İşaretleri: Ne Zaman Doktora Gitmeli?

Hemen 112 veya acil servis:

  • Ani başlayan şiddetli karın ağrısı, baş dönmesi, bayılma (karın içine kanama belirtisi olabilir)
  • Kusmukta kan, kahve telvesi gibi kusma veya katran gibi siyah dışkı
  • Sararmayla birlikte bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali

Kısa süre içinde doktora:

  • Ciltte veya gözlerin beyazında sararma
  • Koyu çay renginde idrar, açık renkli (macun gibi) dışkı
  • Geçmeyen, yaygın kaşıntı
  • Sağ üst karında dolgunluk veya ağrı, iştahsızlık, bulantı
  • Tahlilde ALT, AST, GGT veya bilirubinde yükselme

Bir oral steroid kullanırken bu belirtilerden biri başladıysa, maddeyi bırakmak ve hekime ne kullandığını açıkça söylemek en önemli adımdır. Hekimler hasta bilgilerini gizli tutmakla yükümlüdür; doğru tanı ve tedavi için ne kullandığının bilinmesi gerekir.

Sağlığını Takip Etmek

Oral steroid kullanan ya da kullanmayı düşünen biri için hekimlerin genellikle önerdiği adımlar şunlardır:

  • Kullanımdan önce karaciğer paneli (ALT, AST, GGT, ALP, bilirubin), hepatit B ve C taraması
  • Kullanım sırasında karaciğer paneli ve CK; sonuç yüksekse dinlenmiş olarak tekrar
  • Kullanımdan sonra değerlerin normale döndüğünü gösteren kontrol
  • Uzun süreli kullanım geçmişi varsa hekimin uygun gördüğü durumlarda karaciğer ultrasonu

Karaciğer tek başına bakılacak organ değildir. Steroidlerin kalp, damar ve kan üzerindeki etkileri için hematokrit yazımıza, steroid ve SARM’larla ilgili genel çerçeve için farkındalık rehberimize bakabilirsin.

Sıkça Sorulan Sorular

Testosteron enjeksiyonu karaciğere zarar verir mi?

Enjekte edilen testosteron esterlerinin karaciğer üzerindeki doğrudan etkisi oral steroidlere göre çok daha azdır ve tıbbi tedavide karaciğer hasarı nadirdir. Ancak yüksek dozlar, başka maddelerle birlikte kullanım ve içeriği belirsiz kaçak ürünler bu güvenceyi ortadan kaldırır.

ALT’im yüksek çıktı, steroid yüzünden mi?

Olabilir, ama tek başına bunu söylemek mümkün değildir. Ağır antrenman ALT ve AST’yi bir haftadan uzun süre yükseltebilir. Birkaç gün ağır antrenman yapmadan tahlili tekrarlamak, CK, GGT ve bilirubine birlikte bakmak ve sonucu bir hekimle değerlendirmek gerekir.

Anavar karaciğere zarar vermez mi?

Oksandrolon da 17-alfa-alkillenmiş bir oral steroiddir. Karaciğer riski Anadrol ve Dianabol’a göre daha düşük kabul edilse de ilaç bilgilerinde peliosis hepatis, karaciğer tümörleri ve kolestatik hepatit uyarıları yer alır. “Hafif” olması risksiz olduğu anlamına gelmez.

TUDCA veya devedikeni karaciğeri korur mu?

Steroid kullananlarda bu takviyelerin karaciğer hasarını önlediğini gösteren kontrollü bir çalışma yoktur. Takviye almak, tahlil yaptırmanın ve sarılık belirtilerini ciddiye almanın yerini tutmaz.

Karaciğer değerleri bıraktıktan sonra düzelir mi?

Kolestaz ve enzim yükselmesi çoğu olguda madde bırakıldıktan sonra haftalar ya da aylar içinde düzelir. Peliosis ve tümörler ise kendiliğinden geçmeyebilir ve ayrıca takip ve tedavi gerektirir. Değerlerin normale döndüğünü bir kontrol tahliliyle görmek gerekir.

Özet

Steroidlerin karaciğer riski büyük ölçüde maddeye bağlıdır: 17-alfa-alkillenmiş oral steroidler (Anadrol, Dianabol, Winstrol, Anavar) kolestaz, sarılık, kanlı kistler ve tümörlerle ilişkilendirilmiştir; enjekte edilen testosteronun karaciğere doğrudan etkisi ise çok daha azdır. Ağır antrenman ALT ve AST’yi bir haftadan uzun süre yükseltebileceği için tahlili dinlenmiş olarak yaptırmak, GGT, bilirubin ve CK’ye birlikte bakmak gerekir. Sararma, koyu idrar ve kaşıntı ciddiye alınması gereken belirtilerdir.

Kaynaklar

Farkındalık

Devamını oku

İlgili yazılar

Tüm Farkındalık yazıları